Cuba 1959–nay: Cách mạng, cấm vận và những nghịch lý lịch sử”

Nói đến Cuba, nhiều người thường nghĩ ngay đến hình ảnh đất nước nhỏ bé vùng Caribe nhưng có sức ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới. Cuộc Cách mạng Cuba năm 1959 từng được ca ngợi như biểu tượng chống áp bức, nhưng cũng để lại những vết hằn sâu đậm trong lịch sử và đời sống nhân dân. Sáu thập kỷ sau, Cuba vẫn là tâm điểm của những cuộc tranh luận: vì sao quốc gia này bị cấm vận quá lâu, vì sao dân nghèo khổ phải di cư sang Mỹ, và tại sao người ta lại nói “y tế Cuba là tốt nhất thế giới”.

Cuba trước 1959: một “sân sau” của Mỹ

Sau khi tách khỏi Tây Ban Nha cuối thế kỷ XIX, Cuba rơi vào vòng ảnh hưởng của Mỹ. Các tập đoàn Mỹ kiểm soát đất đai, ngân hàng, ngành đường và viễn thông. Dưới chế độ độc tài Batista, La Habana trở thành “Las Vegas của vùng Caribe”, nơi mafia Mỹ làm chủ các casino và khách sạn sang trọng. Trái ngược với sự phồn hoa ấy, đại bộ phận nông dân và lao động Cuba sống trong nghèo khổ, thiếu giáo dục và y tế.

Cách mạng 1959: Fidel Castro và giấc mơ công bằng

Năm 1959, Fidel Castro cùng Che Guevara lãnh đạo lực lượng cách mạng lật đổ Batista. Chính quyền mới ngay lập tức tiến hành quốc hữu hóa đất đai, doanh nghiệp, đặc biệt là các công ty Mỹ. Những cải cách xã hội sâu rộng được triển khai: xóa mù chữ, y tế miễn phí, phân phối lại đất cho nông dân. Người nghèo lần đầu tiên có cơ hội tiếp cận giáo dục và dịch vụ y tế toàn dân.

Thế nhưng, thành công ấy phải trả giá. Tầng lớp giàu có và trung lưu bị tước đoạt tài sản, nhiều người bị coi là “phản cách mạng” phải chịu tù đày hoặc tử hình. Hàng trăm nghìn người Cuba, chủ yếu là trí thức và doanh nhân, di cư sang Mỹ. Họ trở thành cộng đồng lưu vong có ảnh hưởng chính trị sâu rộng, đặc biệt tại bang Florida.

Cấm vận Mỹ: sáu mươi năm vòng kim cô

Ngay từ đầu thập niên 1960, Mỹ phản ứng gay gắt trước việc Cuba quốc hữu hóa và ngả về Liên Xô. Sau thất bại tại Vịnh Con Heo (1961) và Khủng hoảng tên lửa (1962), Washington áp đặt lệnh cấm vận toàn diện với Havana. Trong suốt Chiến tranh Lạnh, Cuba tồn tại nhờ viện trợ của Liên Xô. Khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, đất nước rơi vào “thời kỳ đặc biệt”: thiếu điện, thiếu xăng, thiếu lương thực. Người dân Cuba phải xếp hàng dài để mua bánh mì, nhiều người liều mình vượt biển sang Mỹ bằng những chiếc thuyền thô sơ.

Trong hai thập niên gần đây, Cuba nương nhờ Venezuela qua chương trình “dầu đổi bác sĩ”, nhưng khi Caracas khủng hoảng, Havana lại chật vật. Nỗ lực bình thường hóa quan hệ dưới thời Obama (2014) đã thắp lên hy vọng, song chính sách cứng rắn từ thời Trump đến nay khiến cấm vận tiếp tục siết chặt.

Vì sao Cuba không “đi con đường Việt Nam”?

So với Việt Nam, Cuba có một lựa chọn khác biệt. Việt Nam sau chiến tranh đã tiến hành Đổi mới (1986), mở cửa kinh tế, hội nhập quốc tế, và năm 1995 bình thường hóa quan hệ với Mỹ. Con đường đó giúp Việt Nam giữ được hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa nhưng đồng thời phát triển kinh tế mạnh mẽ.

Cuba thì khác. Fidel Castro coi lập trường chống Mỹ là biểu tượng sống còn của cách mạng. Chế độ gắn tính chính danh với “chống đế quốc Mỹ”, nên việc hòa giải dễ bị coi là thỏa hiệp. Bên cạnh đó, cộng đồng Cuba lưu vong tại Mỹ gây áp lực buộc Washington duy trì chính sách cứng rắn. Cuba lại có chỗ dựa là Liên Xô và Venezuela, nên không cảm thấy cần phải xoay trục như Việt Nam.

Y tế Cuba: “tốt nhất thế giới” hay ảo tưởng?

Một trong những niềm tự hào lớn nhất của Cuba chính là y tế. Quốc đảo này có tỷ lệ bác sĩ trên đầu người cao nhất thế giới (hơn 7 bác sĩ/1.000 dân, vượt cả Mỹ), tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh thấp, tuổi thọ gần 80. Hệ thống y tế cộng đồng rộng khắp, mọi dịch vụ đều miễn phí. Cuba còn xuất khẩu bác sĩ ra nhiều nước, coi đó là “ngoại giao y tế”.

Tuy vậy, sự thật không chỉ toàn màu hồng. Cấm vận khiến Cuba thiếu thuốc men, trang thiết bị, bệnh viện xuống cấp. Bác sĩ lương rất thấp, nhiều người bỏ nghề hoặc tìm cách sang nước khác. Chất lượng y tế thực tế có khoảng cách rõ rệt giữa dịch vụ cho người dân và dịch vụ dành cho khách du lịch.

Vậy tại sao có câu “y tế Cuba tốt nhất thế giới”? Thực chất, đây là lời khen của Liên Hợp Quốc và một số tổ chức quốc tế, nhấn mạnh rằng Cuba đã đạt thành tựu y tế – giáo dục rất cao so với mức GDP đầu người thấp. Nói cách khác, Cuba được xem là mô hình hiệu quả và công bằng trong phúc lợi xã hội, chứ không phải đứng đầu về công nghệ hay dịch vụ như ở Mỹ hay châu Âu.

Kết luận: một biểu tượng và một nghịch lý

Cuba là đất nước của những nghịch lý. Cuộc cách mạng 1959 đem đến công bằng xã hội và niềm kiêu hãnh dân tộc, nhưng đồng thời làm tan vỡ tầng lớp trung lưu, tạo ra làn sóng di cư sang Mỹ. Cấm vận kéo dài hơn sáu thập kỷ khiến nền kinh tế suy yếu, người dân phải sống trong thiếu thốn. Y tế Cuba thực sự có nhiều điểm sáng, nhưng không đồng nghĩa là “tốt nhất thế giới” theo nghĩa tuyệt đối.

Ngày nay, Cuba vẫn là một biểu tượng cách mạng, nhưng cũng là minh chứng rõ ràng cho cái giá của sự cô lập và cứng nhắc trong lựa chọn chính trị. Đất nước này tiếp tục đứng trước bài toán khó: giữ trọn di sản cách mạng, hay tìm con đường mới để thoát khỏi vòng kim cô cấm vận và đem lại cuộc sống tốt hơn cho nhân dân.